Solar Geoengineering मुळे भारताचा मान्सून धोक्यात? वैज्ञानिकांचा गंभीर इशारा; जाणून घ्या संपूर्ण सत्य

Solar Geoengineering मुळे भारताचा मान्सून धोक्यात येऊ शकतो? वैज्ञानिकांचा गंभीर इशारा; जाणून घ्या नेमके काय आहे हे तंत्रज्ञान

वाढत्या उष्णतेवर उपाय की नवा धोका?

जगभरात यंदा विक्रमी उष्णतेच्या लाटा (Heatwaves) अनुभवायला मिळत आहेत. भारत, युरोप, अमेरिका, चीन, आफ्रिका अशा अनेक देशांमध्ये तापमानाने नवे विक्रम मोडले आहेत. वाढत्या उष्णतेमुळे जंगलांना आग लागणे, दुष्काळ, पाण्याची टंचाई आणि शेतीचे नुकसान यांसारख्या समस्या अधिक गंभीर होत आहेत.

या पार्श्वभूमीवर काही वैज्ञानिक आणि धोरणकर्ते Solar Geoengineering किंवा Solar Radiation Modification (SRM) या तंत्रज्ञानाचा पर्याय म्हणून विचार करत आहेत. या तंत्रज्ञानाचा उद्देश पृथ्वीवर येणाऱ्या सूर्यप्रकाशाचा काही भाग परावर्तित करून पृथ्वीचे तापमान तात्पुरते कमी करणे हा आहे.

मात्र, या तंत्रज्ञानाबाबत जितकी उत्सुकता आहे तितक्याच गंभीर चिंता देखील व्यक्त केल्या जात आहेत. विशेषतः भारतासारख्या मान्सूनवर अवलंबून असलेल्या देशासाठी हे तंत्रज्ञान धोकादायक ठरू शकते, असा इशारा अनेक हवामान तज्ज्ञांनी दिला आहे.

Solar Geoengineering म्हणजे नेमके काय?

सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर…

कल्पना करा की उन्हाळ्यात तुम्ही घराच्या अंगणात बसला आहात. उन्हाचा त्रास कमी करण्यासाठी तुम्ही वर शेड किंवा छत्री लावता. त्यामुळे सूर्य बंद होत नाही, पण त्याची उष्णता तुमच्यापर्यंत कमी पोहोचते.

Solar Geoengineering ही याच कल्पनेची जागतिक आवृत्ती आहे.

या तंत्रज्ञानात वातावरणाच्या वरच्या थरात सूक्ष्म कण सोडले जातात किंवा ढग अधिक परावर्तक बनवण्याचा प्रयत्न केला जातो, ज्यामुळे सूर्याची काही किरणे पुन्हा अवकाशात परत जातात आणि पृथ्वीचे तापमान कमी राहते.

मात्र, हे तंत्रज्ञान हवामान बदलाचे मूळ कारण म्हणजे कार्बन डायऑक्साइडचे उत्सर्जन कमी करत नाही. ते फक्त तापमान कमी करण्याचा तात्पुरता प्रयत्न करते.https://economictimes.indiatimes.com/opinion/et-commentary/not-a-risk-worth-taking-solar-geoengineering-could-put-indias-monsoon-at-risk/articleshow/132317903.cms?from=mdr

हे तंत्रज्ञान चर्चेत का आले?

गेल्या काही दशकांत औद्योगिकीकरण, वाहनांची वाढ, जंगलतोड आणि जीवाश्म इंधनाच्या वापरामुळे वातावरणात कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण झपाट्याने वाढले आहे.

यामुळे पृथ्वीचे सरासरी तापमान सातत्याने वाढत आहे.

जरी अनेक देशांनी कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याचे प्रयत्न सुरू केले असले, तरी त्याचे परिणाम दिसण्यासाठी अनेक वर्षे लागू शकतात.

यामुळे काही वैज्ञानिकांचे मत आहे की, जर तापमान नियंत्रणाबाहेर गेले तर Solar Geoengineering हा तात्पुरता पर्याय ठरू शकतो.

पण भारतासाठी यामध्ये मोठा धोका का आहे?

भारताची अर्थव्यवस्था आणि शेती मोठ्या प्रमाणावर मान्सूनवर अवलंबून आहे.

देशातील लाखो शेतकरी पावसाच्या भरोशावर शेती करतात.

जर पावसाचे प्रमाण कमी झाले किंवा त्याचा वेळ बदलला तर…https://udtamaharashtra.com/

• खरीप पिकांचे नुकसान होऊ शकते.
• अन्नधान्य उत्पादन घटू शकते.
• पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न गंभीर होऊ शकतो.
• ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम होऊ शकतो.

हवामान मॉडेल्सनुसार, Solar Geoengineering मुळे वातावरणातील तापमान कमी होऊ शकते; परंतु त्याच वेळी मान्सूनच्या नैसर्गिक प्रक्रियेत बदल होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

मान्सूनवर परिणाम कसा होऊ शकतो?

भारतातील मान्सून हा जमीन आणि समुद्र यांच्या तापमानातील फरकावर अवलंबून असतो.

उन्हाळ्यात जमीन जास्त तापते आणि समुद्र तुलनेने थंड राहतो. यामुळे कमी दाबाचा पट्टा तयार होतो आणि समुद्रातील ओलसर वारे भारतात येतात. यालाच आपण मान्सून म्हणतो.

जर Solar Geoengineering मुळे पृथ्वीचे तापमान कृत्रिमरित्या कमी झाले, तर जमीन आणि समुद्रातील तापमानातील हा नैसर्गिक फरक बदलू शकतो.

त्याचा परिणाम म्हणून…

• पाऊस उशिरा येऊ शकतो.
• काही भागात अतिवृष्टी होऊ शकते.
• काही भागात दुष्काळ पडू शकतो.
• पावसाचे वितरण असमान होऊ शकते.

याचा सर्वाधिक फटका शेतकऱ्यांना बसू शकतो.

गावातील शेतकऱ्याने हे कसे समजून घ्यावे?

समजा तुमच्या शेतातील पिकांना पाणी देण्यासाठी मोटार आहे.

जर मोटारचे दाबमान (प्रेशर) कमी-जास्त झाले, तर काही ठिकाणी जास्त पाणी जाईल आणि काही ठिकाणी कमी.

त्याचप्रमाणे पृथ्वीच्या हवामान व्यवस्थेत कृत्रिम बदल केल्यास पावसाचे प्रमाण सर्वत्र सारखे राहीलच, याची कोणतीही खात्री नाही.

या तंत्रज्ञानाचे काही फायदेही आहेत

समर्थकांच्या मते, योग्य नियोजन करून हे तंत्रज्ञान वापरले तर…

• उष्णतेच्या लाटा कमी होऊ शकतात.
• हिमालयातील हिमनद्या वितळण्याचा वेग कमी होऊ शकतो.
• समुद्राची वाढती पातळी काही प्रमाणात नियंत्रित राहू शकते.
• काही प्रदेशांतील तापमान कमी होऊ शकते.

मात्र, हे सर्व फायदे अद्याप संशोधनाच्या टप्प्यावर आहेत.

वैज्ञानिकांचा विरोध का आहे?

अनेक आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिकांचे मत आहे की…

Solar Geoengineering वर जास्त भर दिल्यास सरकारे कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याच्या प्रयत्नांकडे दुर्लक्ष करू शकतात.

हे म्हणजे घरात आग लागली असताना धूर बाहेर जाऊ नये म्हणून खिडकी बंद करण्यासारखे आहे.

मूळ समस्या म्हणजे प्रदूषण.

जर प्रदूषण कमी झाले नाही तर भविष्यात परिस्थिती आणखी गंभीर होऊ शकते.भारताने काय करावे?

तज्ज्ञांच्या मते भारताने या विषयाकडे दुर्लक्ष करू नये.

भारताने…

• या विषयावर स्वतंत्र संशोधन वाढवावे.
• भारतीय मान्सूनवरील परिणामांचा सखोल अभ्यास करावा.
• आंतरराष्ट्रीय नियम तयार करण्यात सक्रिय भूमिका घ्यावी.
• कोणत्याही मोठ्या प्रयोगापूर्वी सर्व विकसनशील देशांचे मत विचारात घेतले जावे, यासाठी प्रयत्न करावेत.
• स्वच्छ ऊर्जा, सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा आणि कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यावर अधिक भर द्यावा.

सामान्य नागरिकांनी काय समजून घ्यावे?

Solar Geoengineering हे हवामान बदलावरचे जादूचे उत्तर नाही.

ते केवळ एक संभाव्य आणि तात्पुरता पर्याय आहे.

आपण झाडे लावणे, ऊर्जा बचत करणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, पाणी वाचवणे आणि प्रदूषण कमी करणे या गोष्टी अधिक महत्त्वाच्या आहेत.

कारण निसर्गाशी खेळ करण्यापेक्षा निसर्गाचे संरक्षण करणे हा अधिक सुरक्षित मार्ग आहे.

भारतातील पावसाळा .कमी होण्याचे कारण

Solar Geoengineering हे विज्ञानातील अत्यंत महत्त्वाचे पण तितकेच वादग्रस्त तंत्रज्ञान आहे. वाढत्या जागतिक तापमानावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी काही वैज्ञानिक याकडे आशेने पाहतात, तर अनेक तज्ज्ञ त्यातील पर्यावरणीय आणि सामाजिक धोके अधोरेखित करतात.

भारतासाठी सर्वात मोठी चिंता म्हणजे मान्सून. देशातील शेती, अन्नसुरक्षा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था पावसावर अवलंबून असल्याने या तंत्रज्ञानाचा कोणताही निर्णय अत्यंत सावधगिरीने घ्यावा लागेल.

हवामान बदलाशी लढण्याचा खरा आणि दीर्घकालीन मार्ग म्हणजे हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी करणे, जंगलांचे संवर्धन करणे, स्वच्छ ऊर्जेचा वापर वाढवणे आणि पर्यावरणपूरक विकासाचा स्वीकार करणे. Solar Geoengineering वर संशोधन सुरू राहू शकते, पण त्याचा वापर करण्यापूर्वी त्याचे सर्व परिणाम समजून घेणे आणि जागतिक पातळीवर स्पष्ट नियम तयार करणे अत्यावश्यक आहे.