Solar Geoengineering म्हणजे काय? भारताने Solar Geoengineering कडे का गांभीर्याने पाहायला हवे.

Solar Geoengineering म्हणजे काय? सूर्याची किरणे कमी करून पृथ्वी थंड करण्याचा प्रयोग; भारतासाठी ही संधी की धोका?

पृथ्वीचे वाढते तापमान… आणि जगासमोर उभा राहिलेला सगळ्यात मोठा प्रश्न

गेल्या काही वर्षांत आपण सर्वांनी हवामानातील बदल प्रत्यक्ष अनुभवले आहेत.Solar Geoengineering पूर्वी पावसाळा वेळेवर सुरू व्हायचा, उन्हाळा ठराविक काळच असायचा आणि हिवाळ्यात चांगली थंडी पडायची. पण आता चित्र बदलले आहे.

कधी एप्रिल महिन्यातच 45 अंशांपर्यंत तापमान पोहोचते, तर कधी जुलैमध्येही पाऊस गायब होतो. काही भागात महापुरामुळे जनजीवन विस्कळीत होते, तर काही ठिकाणी दुष्काळामुळे पिण्याच्या पाण्यासाठीही लोकांना संघर्ष करावा लागतो.

यामागचे मुख्य कारण म्हणजे हवामान बदल (Climate Change).

याच समस्येवर उपाय शोधताना जगभरातील वैज्ञानिक आता एका नव्या तंत्रज्ञानावर चर्चा करत आहेत. त्याचे नाव आहे Solar Geoengineering (सौर भू-अभियांत्रिकी).

हे नाव जरी अवघड वाटत असले तरी त्यामागची कल्पना अगदी सोपी आहे.

कल्पना करा…तुम्ही मे महिन्यात ..

मे महिन्याचे कडक ऊन आहे. तुम्ही शेतात काम करत आहात. डोक्यावर ऊन इतके प्रखर आहे की काही वेळातच अंग भाजायला लागते.

अशावेळी तुम्ही काय करता?

झाडाच्या सावलीत उभे राहता…
डोक्यावर टोपी घालता…
किंवा छत्री वापरता…

यामुळे सूर्य बंद होत नाही, पण त्याची तीव्रता तुमच्यावर कमी पडते.

Solar Geoengineering म्हणजे पृथ्वीसाठी अशीच एक “मोठी छत्री” तयार करण्याची कल्पना आहे.

नेमके Solar Geoengineering म्हणजे काय?

सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर…

सूर्यापासून पृथ्वीवर येणाऱ्या उष्णतेचा काही भाग पुन्हा अवकाशात परत पाठवण्याचा प्रयत्न म्हणजे Solar Geoengineering.

यामुळे पृथ्वीचे तापमान काही प्रमाणात कमी ठेवता येईल, अशी वैज्ञानिकांची अपेक्षा आहे.

महत्त्वाचे म्हणजे…

हे तंत्रज्ञान प्रदूषण कमी करत नाही.

हे कार्बन डायऑक्साइड नष्ट करत नाही.

हे फक्त पृथ्वीवर येणारी उष्णता थोडी कमी करण्याचा प्रयत्न करते.

ही कल्पना वैज्ञानिकांच्या डोक्यात कशी आली?

1991 मध्ये फिलिपाइन्समध्ये माउंट पिनातुबो नावाचा मोठा ज्वालामुखी फुटला.

त्यातून लाखो टन धूर आणि सूक्ष्म कण वातावरणात गेले.

त्यामुळे सूर्यप्रकाशाचा काही भाग पृथ्वीवर पोहोचलाच नाही.

परिणामी संपूर्ण पृथ्वीचे सरासरी तापमान जवळपास अर्धा अंश सेल्सिअसने कमी झाले.

यावरून वैज्ञानिकांना वाटले…

जर निसर्गामुळे असे होऊ शकते, तर विज्ञानाच्या मदतीने नियंत्रित पद्धतीने असे करता येईल का?

यातून Solar Geoengineering या संकल्पनेचा जन्म झाला.

हे तंत्रज्ञान कसे काम करेल?

वैज्ञानिकांच्या मते, मोठ्या विमानांच्या किंवा विशेष बलूनच्या मदतीने वातावरणाच्या वरच्या थरात अतिशय सूक्ष्म कण सोडले जातील.

हे कण सूर्यप्रकाशाचा काही भाग परत अवकाशात परावर्तित करतील.

ज्याप्रमाणे पांढरा रंग सूर्यप्रकाश जास्त परावर्तित करतो, त्याचप्रमाणे हे सूक्ष्म कणही काम करतील.

यामुळे पृथ्वीवर कमी उष्णता पोहोचेल.https://economictimes.indiatimes.com/opinion/et-commentary/engage-in-the-solar-geoengineering-debate-why-india-must-shape-the-rules-before-the-sun-goes-dim/articleshow/132317439.cms?from=mdr

याचे फायदे काय असू शकतात?

१. प्रचंड उष्णता कमी होऊ शकते

आज भारतातील अनेक शहरांमध्ये उन्हाळ्यात Solar Geoengineering तापमान 45 ते 48 अंशांपर्यंत पोहोचते.

जर पृथ्वी थोडी थंड झाली तर उष्णतेच्या लाटांमुळे होणारे मृत्यू कमी होऊ शकतात.

२. हिमालयातील बर्फ वाचू शकतो

हिमालयातील हिमनद्या वेगाने वितळत आहेत.

त्या लाखो लोकांच्या पाण्याचा स्रोत आहेत.

तापमान कमी राहिल्यास त्यांचे संरक्षण होऊ शकते.

३. समुद्राची वाढती पातळी कमी वेगाने वाढेल

Solar Geoengineering समुद्राची पातळी वाढल्यामुळे किनारी गावांना मोठा धोका आहे.

तापमान नियंत्रित राहिल्यास हा वेग कमी होण्याची शक्यता आहेhttps://udtamaharashtra.com

४. शेतीला काही प्रमाणात मदत

अत्यंत उष्ण हवामानामुळे पिकांचे नुकसान होते.Solar Geoengineering

तापमान कमी राहिल्यास काही पिकांचे उत्पादन सुधारू शकते.

पण धोकेही तितकेच मोठे आहेत…

मान्सून बिघडू शकतो

भारतातील शेती मोठ्या प्रमाणावर पावसावर अवलंबून आहे.

जर या तंत्रामुळे पावसाचे प्रमाण कमी झाले तर शेतकऱ्यांचे मोठे नुकसान होऊ शकते.

एका देशाचा निर्णय, दुसऱ्याचे नुकसान

समजाSolar Geoengineering एखाद्या श्रीमंत देशाने स्वतःच्या फायद्यासाठी हा प्रयोग सुरू केला…

तर त्याचा परिणाम भारत, आफ्रिका किंवा इतर देशांच्या हवामानावर होऊ शकतो.

म्हणूनच या तंत्रज्ञानासाठी जागतिक नियम आवश्यक आहेत.

मूळ समस्या कायम राहील

घरात धूर होत असेल आणि आपण फक्त खिडकी बंद केली तर धूर संपत नाही.

त्याचप्रमाणे…

Solar Geoengineering तापमान कमी करू शकते.

पण कार्बन डायऑक्साइड वातावरणात तसाच राहणार.

म्हणून प्रदूषण कमी करणे हाच कायमस्वरूपी उपाय आहे.

भारतासाठी हे इतके महत्त्वाचे का?

भारत हा शेतीप्रधान देश आहे.

कोट्यवधी लोक शेतीवर अवलंबून आहेत.

मान्सून बिघडला तर त्याचा परिणाम अन्नधान्य, अर्थव्यवस्था Solar Geoengineering आणि सामान्य नागरिकांच्या जीवनावर होईल.

त्यामुळे भारताने या विषयावर फक्त इतर देशांकडे पाहत बसू नये.

भारताने स्वतः संशोधन करावे, वैज्ञानिक तयार करावेत आणि आंतरराष्ट्रीय नियम बनवताना सक्रिय भूमिका घ्यावी.

गावातील माणसाने हे कसे समजून घ्यावे?

समजा तुमच्या घराचे छप्पर उन्हामुळे खूप तापते.

तुम्ही त्यावर पांढरा रंग लावता.Solar Geoengineering

त्यामुळे घर थंड राहते.

पण घराच्या आत पेटलेली शेगडी बंद केली नाही तर उष्णता पुन्हा वाढणारच.

हेच Solar Geoengineering बाबत आहे.

Solar Geoengineering सूर्याची उष्णता कमी करणे म्हणजे छप्पर थंड ठेवणे.

पण प्रदूषण कमी करणे म्हणजे शेगडी बंद करणे.

दोन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.

भविष्यात काय होऊ शकते?

पुढील काही वर्षांत अनेक देश या तंत्रज्ञानावर संशोधन वाढवतील.

Solar Geoengineering काही लहान स्वरूपाचे प्रयोगही होऊ शकतात.

परंतु कोणताही मोठा प्रयोग करण्यापूर्वी सर्व देशांची संमती, वैज्ञानिक तपासणी आणि पर्यावरणीय परिणामांचा सखोल अभ्यास आवश्यक असेल.

Solar Geoengineering हे भारतासाठी पुढच्या पिढीसाठी भविष्य

Solar Geoengineering हे विज्ञानातील एक धाडसी पण संवेदनशील पाऊल आहे. हे तंत्रज्ञान पृथ्वीचे वाढते तापमान काही काळासाठी कमी करण्यास मदत करू शकते, परंतु ते हवामान बदलावरचा कायमस्वरूपी उपाय नाही. खरा उपाय म्हणजे प्रदूषण कमी करणे, झाडे वाढवणे, स्वच्छ ऊर्जा वापरणे आणि निसर्गाचे संरक्षण करणे.

भारताने या विषयात मागे न राहता संशोधन, आंतरराष्ट्रीय धोरणे आणि वैज्ञानिक नेतृत्व या तिन्ही क्षेत्रांत पुढाकार घेणे गरजेचे आहे. कारण आज घेतलेले निर्णय पुढील अनेक पिढ्यांचे भविष्य ठरवतील.

टिप :-वरील लेख हा वैज्ञानिक व अभ्यासांती लिहिलेला आहे याबाबत आपण अधिक माहिती Solar Geoengineering या platform वरून घेऊ शकता ..