Raga Pune : पुणे म्हणजे प्रेम’ पण महिलांना स्वातंत्र्य किती? मनुस्मृतीतील स्त्रीविषयक विचारांवर राहुल गांधींच्या वक्तव्याने चर्चा

Raga Pune :मनुस्मृती, महिला स्वातंत्र्य आणि अधिकारांचा संघर्ष; पुण्यात राहुल गांधींच्या वक्तव्याने पुन्हा चर्चेला उधाण

लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी २२ ऑगस्ट २०२६ रोजी पुण्यात आयोजित ‘छात्रों की गूंज’ कार्यक्रमात विद्यार्थिनींशी संवाद साधताना महिलांच्या स्वातंत्र्याचा आणि मनुस्मृतीतील स्त्रीविषयक विचारांचा मुद्दा उपस्थित केला. महिलांना वडील, पती किंवा मुलांच्या ओळखीपुरते मर्यादित न ठेवता त्यांना स्वतःची स्वतंत्र ओळख मिळाली पाहिजे, असा संदेश त्यांनी दिला. महिलांना देशाची मोठी ताकद संबोधत त्यांनी तरुणींना स्वतःच्या हक्कांसाठी आवाज उठवण्याचे आवाहन केले. (The Tribune)Raga Pune

या वक्तव्यामुळे मनुस्मृतीतील महिलांचे स्थान, प्राचीन भारतीय समाजातील स्त्रियांचे अधिकार आणि आधुनिक भारतातील महिलांना मिळालेले संविधानिक अधिकार यावर पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे.

मनुस्मृतीमध्ये महिलांच्या स्वातंत्र्याबाबत नेमकं काय म्हटलं आहे?

Raga Pune मनुस्मृती हा प्राचीन भारतीय धर्मशास्त्रीय ग्रंथ असून त्यामध्ये सामाजिक, कौटुंबिक, धार्मिक आणि कायदेशीर आचार-विचारांबाबत अनेक नियम दिले आहेत. महिलांबाबतच्या काही श्लोकांमध्ये त्यांची स्वतंत्र सामाजिक स्थिती मर्यादित करणारी भूमिका स्पष्टपणे दिसते.

मनुस्मृतीच्या पाचव्या अध्यायातील श्लोक ५.१४७ मध्ये स्त्रीने स्वतःच्या घरातही स्वतंत्रपणे काही करू नये, असा आशय आढळतो. त्यानंतरच्या ५.१४८ मध्ये बालपणी वडिलांच्या, तरुणपणी पतीच्या आणि पतीच्या मृत्यूनंतर मुलांच्या नियंत्रणाखाली राहण्याची व्यवस्था मांडली आहे. (Vedapath)

अध्याय ९ मधील श्लोक ९.३ मध्येही बालपणी वडील, तारुण्यात पती आणि वृद्धावस्थेत पुत्र हे स्त्रीचे संरक्षक असावेत आणि स्त्रीला स्वतंत्रता नाही, असा स्पष्ट आशय आहे. (Vedapath)

आजच्या लोकशाही आणि समानतेच्या मूल्यांच्या दृष्टीने पाहिल्यास हे विचार महिलांच्या व्यक्तिस्वातंत्र्य, निर्णयस्वातंत्र्य आणि स्वायत्ततेशी संघर्ष करणारे वाटतात. त्यामुळे आधुनिक काळात या श्लोकांवर स्त्रीवादी आणि सामाजिक न्यायाच्या दृष्टिकोनातून मोठ्या प्रमाणावर टीका झाली आहे.

मग महिला ‘गुलाम’ झाल्या का?

Raga Pune इथे एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक फरक समजून घेणे गरजेचे आहे.

“मनुस्मृती आली आणि त्यामुळे सर्व भारतीय महिला गुलाम झाल्या” असे म्हणणे इतिहासाच्या दृष्टीने अतिसुलभीकरण ठरेल. प्राचीन भारतातील महिलांची वास्तविक परिस्थिती एकसारखी नव्हती. वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये, जाती-जमातींमध्ये, आर्थिक वर्गांमध्ये आणि वेगवेगळ्या काळात महिलांचे अधिकार आणि सामाजिक स्थान वेगवेगळे होते.

मात्र, मनुस्मृतीसारख्या धर्मशास्त्रीय ग्रंथांनी मांडलेल्या काही नियमांनी पितृसत्ताक कौटुंबिक व्यवस्थेला वैचारिक आणि धार्मिक आधार दिला, असा अभ्यासाचा महत्त्वाचा मुद्दा आहे.

Raga Pune विशेषतः स्त्रीचे आयुष्य वडील-पती-पुत्र या पुरुष नात्यांच्या माध्यमातून परिभाषित करण्याची संकल्पना तिच्या स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वावर मर्यादा आणणारी होती.

म्हणूनच ‘गुलाम’ हा शब्द भावनिक किंवा राजकीय भाषेत वापरला जाऊ शकतो; परंतु ऐतिहासिक विश्लेषणात ‘पितृसत्ताक नियंत्रण’, ‘स्वायत्ततेवरील मर्यादा’ आणि ‘कायदेशीर-सामाजिक असमानता’ हे शब्द अधिक अचूक ठरतात.

महिलांना संपत्तीचे अधिकारही मर्यादित होते

महिलांच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न केवळ घरातील निर्णयांपुरता मर्यादित नव्हता. संपत्ती आणि वारसाहक्क हेदेखील महिलांच्या सामाजिक स्वायत्ततेचे महत्त्वाचे आधार होते.Raga Pune

Cambridge University Press मध्ये प्रकाशित अभ्यासानुसार, प्राचीन भारतीय परंपरेत महिलांच्या वारसाहक्कांवर अनेक मर्यादा होत्या. ‘स्त्रीधन’ ही संकल्पना महिलांच्या मालमत्तेशी संबंधित होती; मात्र पितृसत्ताक कुटुंबातील जमीन आणि वारसाहक्कात महिलांचा वाटा अनेकदा पुरुषांपेक्षा कमी किंवा मर्यादित होता. पुढील शतकांमध्ये कायदे बदलत गेले आणि आधुनिक भारतात महिलांच्या वारसाहक्कात मोठे परिवर्तन झाले. (Cambridge University Press)

यामुळे महिलांच्या आर्थिक स्वातंत्र्याचा प्रश्नही स्त्री-समानतेच्या चर्चेचा महत्त्वाचा भाग बनतो.

पण मनुस्मृतीमध्ये महिलांचा सन्मान करणारे श्लोकही आहेत

Raga Pune मनुस्मृतीकडे केवळ एकाच बाजूने पाहणेही योग्य ठरणार नाही.

उदाहरणार्थ, तिसऱ्या अध्यायातील ३.५५ या श्लोकात महिलांचा सन्मान करण्याची सूचना आहे. ३.५६ मध्ये ज्या ठिकाणी महिलांचा सन्मान केला जातो, तेथे देव प्रसन्न होतात, असा आशय मांडला आहे. (Vedapath)

यामुळे मनुस्मृतीमध्ये महिलांविषयी सन्मानाची भाषा आणि त्याचवेळी स्वातंत्र्यावर मर्यादा घालणारे नियम, हे दोन्ही प्रकारचे विचार आढळतात.

म्हणूनच या ग्रंथाचे विश्लेषण करताना निवडक एक-दोन श्लोकांवर संपूर्ण निष्कर्ष आधारित करण्याऐवजी संपूर्ण सामाजिक संदर्भ पाहणे आवश्यक आहे.

राहुल गांधींच्या वक्तव्याचा मुख्य मुद्दा काय?

Raga Pune पुण्यातील कार्यक्रमात राहुल गांधी यांनी महिलांची ओळख केवळ ‘मुलगी’, ‘पत्नी’ किंवा ‘आई’ एवढीच नसावी, असा मुद्दा मांडला. त्यांचा संदेश असा होता की स्त्रीचे स्वतःचे व्यक्तिमत्त्व, स्वप्न, करिअर आणि निर्णयस्वातंत्र्य असले पाहिजे.

त्यांनी महिलांना कोणाच्याही मालकीची व्यक्ती न मानता स्वतःची स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून पाहण्याची भूमिका मांडली. ‘महिला देशाची सर्वात मोठी ताकद आहेत’, असेही त्यांनी म्हटले. (The Tribune)

ही भूमिका आजच्या संविधानिक भारताच्या समानता, स्वातंत्र्य आणि प्रतिष्ठा या मूलभूत मूल्यांशी जोडता येते.

मनुस्मृती विरुद्ध संविधान?

आधुनिक भारताची सामाजिक आणि कायदेशीर व्यवस्था मनुस्मृतीवर आधारित नाही. भारताचे शासन आणि नागरिकांचे अधिकार संविधानावर आधारित आहेत.

भारतीय संविधान प्रत्येक नागरिकाला कायद्यापुढे समानता आणि भेदभावाविरुद्ध संरक्षण देते. महिलांच्या समानतेसाठी स्वतंत्र कायदे आणि न्यायव्यवस्था अस्तित्वात आहेत.Raga Pune विशेषतः हिंदू वारसाहक्क कायद्यात २००५ मधील दुरुस्तीने मुलींना संयुक्त कुटुंबाच्या मालमत्तेत मुलांप्रमाणे समान हक्क देण्याच्या दिशेने मोठा बदल केला. महिलांच्या वारसाहक्कातील या कायदेशीर सुधारणांचा त्यांच्या शिक्षण आणि आर्थिक स्थितीवरही परिणाम झाल्याचे विविध संशोधनातून दिसून आले आहे. (ScienceDirect)

म्हणजेच आजची भारतीय महिला केवळ कुटुंबातील कोणाच्या तरी ‘संरक्षणाखाली असलेली व्यक्ती’ नाही, तर स्वतंत्र कायदेशीर हक्क असलेली नागरिक आहे.

महिलांचे अधिकार केवळ कायद्यात मिळाले म्हणजे प्रश्न संपला का?

Raga Pune नाही.कायद्याने समानता दिली असली तरी सामाजिक मानसिकता बदलणे ही अजूनही मोठी प्रक्रिया आहे. महिलांच्या शिक्षणात, रोजगारात, मालमत्तेच्या मालकीत, राजकीय प्रतिनिधित्वात आणि घरातील निर्णयप्रक्रियेत अनेक ठिकाणी असमानता दिसून येते.

वारसाहक्क कायद्यात सुधारणा झाल्यानंतरही प्रत्यक्षात मुलींना संपत्तीपासून दूर ठेवण्याच्या सामाजिक पद्धती अस्तित्वात असल्याचे संशोधनाने दाखवले आहे. (ScienceDirect)

यातून एक महत्त्वाचा धडा समोर येतो—कायदा बदलणे आवश्यक आहे; पण त्यासोबत समाजाची मानसिकताही बदलणे तितकेच आवश्यक आहे.

‘गुलामगिरी’पासून ‘स्वायत्तते’पर्यंतचा प्रवास

भारतीय स्त्रीच्या इतिहासाकडे पाहताना दोन टोकाचे निष्कर्ष टाळायला हवेत.

एकीकडे, प्राचीन भारतातील सर्व महिला पूर्णपणे गुलाम होत्या, असे म्हणणे अचूक नाही.

दुसरीकडे, प्राचीन ग्रंथांमध्ये महिलांना कोणत्याही प्रकारच्या बंधनांचा सामना करावा लागला नाही, असे म्हणणेही चुकीचे ठरेल.

मनुस्मृतीतील ५.१४७, ५.१४८ आणि ९.३ सारखे श्लोक स्त्रीच्या स्वायत्ततेवर स्पष्ट मर्यादा दर्शवतात. दुसरीकडे ३.५५ आणि ३.५६ सारखे श्लोक महिलांच्या सन्मानावर भर देतात. (Vedapath)

त्यामुळे खरी चर्चा अशी असायला हवी की इतिहासातील कोणत्या सामाजिक संकल्पनांनी महिलांच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणल्या आणि आधुनिक भारताने त्या मर्यादा कायदे, शिक्षण आणि संविधानिक मूल्यांच्या माध्यमातून कशा बदलल्या?

पुण्यातून Gen Z साठी नवा प्रश्न

राहुल गांधींच्या ‘छात्रों की गूंज’ कार्यक्रमामुळे हा जुना विषय नव्या पिढीसमोर पुन्हा आला आहे. आजची Gen Z पिढी महिलांच्या शिक्षण, करिअर, प्रेम, विवाह, संपत्ती, राजकीय सहभाग आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याच्या प्रश्नांकडे वेगळ्या नजरेने पाहत आहे.Raga Pune म्हणूनच मनुस्मृतीवरील चर्चा केवळ राजकीय आरोप-प्रत्यारोपापुरती मर्यादित न राहता इतिहास, स्त्री-अधिकार आणि संविधानिक समानता या तीनही बाजूंनी व्हायला हवी.https://udtamaharashtra.com/

हो. “पुणे म्हणजे प्रेम” हा भाग ब्लॉगमध्ये शेवटच्या भावनिक आणि प्रभावी परिच्छेदापूर्वी किंवा निष्कर्षात टाकला तर लेखाला अधिक मानवी स्पर्श मिळेल. राहुल गांधी यांनी कार्यक्रमाच्या समारोपात “पुणे म्हणजे प्रेम” असे म्हटल्याचे आजच्या वृत्तांतांमध्येही नमूद आहे. (TV9 Marathi)

पुणे म्हणजे प्रेम… आणि प्रश्न विचारण्याचं धैर्यही!

पुणे हे केवळ शिक्षणाचे शहर नाही, तर विचारांचे, संवादाचे आणि परिवर्तनाचे शहर म्हणूनही ओळखले जाते. याच पुण्यात ‘छात्रों की गूंज’च्या मंचावर विद्यार्थिनींनी आपल्या समस्या मोकळेपणाने मांडल्या. शिक्षण, करिअर, सुरक्षितता, समानता आणि स्वतःची ओळख या प्रश्नांवर तरुणींनी थेट संवाद साधला. कार्यक्रमाच्या शेवटी राहुल गांधी यांनीही “पुणे म्हणजे प्रेम” असे म्हणत पुणेकरांशी आणि तरुणाईशी भावनिक नाते जोडले. (TV9 Marathi)

पण या एका वाक्यामागे आणखी एक मोठा अर्थ दडलेला आहे. प्रेम म्हणजे केवळ भावना नाही; प्रेम म्हणजे समोरच्या व्यक्तीला स्वातंत्र्य देणे, तिचे म्हणणे ऐकणे आणि तिच्या निर्णयाचा आदर करणे. त्यामुळे महिलांच्या अधिकारांची चर्चा करताना ‘पुणे म्हणजे प्रेम’ हा संदेश अधिक व्यापक अर्थाने पाहता येतो.Raga Pune

ज्या समाजात मुलीला तिच्या आयुष्याचे निर्णय स्वतः घेण्याची मुभा मिळते, तिच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन मिळते, तिच्या मताचा आदर केला जातो आणि तिला समान नागरिक म्हणून स्वीकारले जाते—तोच खऱ्या अर्थाने प्रगत समाज.

मनुस्मृतीतील स्त्रीविषयक मर्यादांपासून आधुनिक संविधानातील समानतेपर्यंतचा प्रवास म्हणजे केवळ कायद्याचा बदल नाही; तो भारतीय समाजाच्या विचारविश्वातील बदलाचाही प्रवास आहे.

आणि म्हणूनच कदाचित राहुल गांधींच्या “पुणे म्हणजे प्रेम” या एका वाक्याला या संपूर्ण चर्चेची भावनिक सांगता मानता येईल—
प्रेम असेल तर बंधन नव्हे, स्वातंत्र्य दिले जाते; मालकी नव्हे, समानता स्वीकारली जाते; आणि शांतता नव्हे, तर प्रश्न विचारण्याचे धैर्य दिले जाते.

निष्कर्ष-आपण प्रथम माणूस बनूया .

मनुस्मृतीतील काही श्लोक महिलांच्या स्वायत्ततेला स्पष्ट मर्यादा घालतात, हे नाकारता येत नाही. त्याच ग्रंथात महिलांचा सन्मान करण्याचे निर्देशही आढळतात. त्यामुळे मनुस्मृतीचे संपूर्ण मूल्यांकन निवडक वाक्यांऐवजी ऐतिहासिक संदर्भासह करणे आवश्यक आहे.Raga Pune आजच्या भारतात मात्र निर्णायक आधार मनुस्मृती नसून भारतीय संविधान आहे. आधुनिक भारतीय महिलेला वडील, पती किंवा मुलाच्या ओळखीपलीकडे स्वतःची स्वतंत्र ओळख, कायदेशीर हक्क, संपत्तीवरील अधिकार, शिक्षणाचा अधिकार आणि समान नागरिक म्हणून प्रतिष्ठा आहे.

पुण्यातून राहुल गांधी यांनी उपस्थित केलेला प्रश्न त्यामुळे केवळ एका प्राचीन ग्रंथाचा प्रश्न राहत नाही. तो आजच्या भारतासमोरचा मोठा सामाजिक प्रश्न बनतो—

“महिलेला संरक्षणाची गरज असलेली व्यक्ती म्हणून पाहायचे की स्वतःचे निर्णय घेणारी समान नागरिक म्हणून?”

या प्रश्नाचे उत्तर आधुनिक लोकशाही भारताने संविधानाच्या माध्यमातून आधीच दिले आहे—समानता, स्वातंत्र्य आणि प्रतिष्ठा.

टिप ;- वरील ल्र्ख हा लेखकाचे अभ्यास अंती माहिती आधारे मांडलेले विचार असून व राहुल गांधी यांच्या कार्यक्रमास समीक्षण केलेले आहे