Ice Stupa Sonam wangchuk:म्हणजे काय? सोनम वांगचुक यांची ‘बर्फाची बँक’ हवामान बदल आणि पाणीटंचाईवर ठरू शकते का मोठा उपाय?

Ice Stupa Sonam Wangchuk : सोनम वांगचुक यांची ‘बर्फाची बँक’ हवामान बदलाच्या संकटावर उत्तर ठरू शकते का? काय संकल्पना आहे

जगातील हवामान बदलामुळे जगभरातील पाण्याचे संकट दिवसेंदिवस गंभीर होत आहे. एका बाजूला हिमनद्या वेगाने वितळत आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला उन्हाळ्यात अनेक भागांमध्ये तीव्र पाणीटंचाई निर्माण होत आहे. भारतातील लडाखसारख्या थंड प्रदेशातही ही समस्या मोठी बनली आहे. याच समस्येवर उपाय शोधताना लडाखचे प्रसिद्ध अभियंता, शिक्षणतज्ज्ञ आणि पर्यावरणप्रेमी सोनम वांगचुक यांनी एक अशी कल्पना प्रत्यक्षात उतरवली, ज्याने संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले. या कल्पनेचे नाव आहे Ice Stupa.

आज Ice Stupa ही केवळ एक पर्यावरणपूरक संकल्पना नाही, तर ती हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर पाणी साठवण्याचा एक प्रभावी पर्याय म्हणून पाहिली जात आहे. अनेक देशांतील शास्त्रज्ञ आणि पर्यावरण अभ्यासक या तंत्रज्ञानाचा अभ्यास करत आहेत.Ice Stupa Sonam Wangchuk

Ice Stupa म्हणजे नेमके काय?

Ice Stupa म्हणजे कृत्रिमरित्या तयार केलेला बर्फाचा साठा. हिवाळ्यात डोंगरांमधून वाहणारे अतिरिक्त पाणी विशेष पद्धतीने उंच शंकूच्या आकारात गोठवले जाते. हा बर्फ उन्हाळा सुरू झाल्यानंतर हळूहळू वितळतो आणि त्यातून मिळणारे पाणी शेती, बागायती आणि गावांच्या गरजांसाठी वापरले जाते.

सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, Ice Stupa ही नैसर्गिक पाण्याची बँक आहे. ज्या काळात पाणी मुबलक असते, त्या काळात ते बर्फाच्या रूपात साठवले जाते आणि गरज पडल्यावर त्याचा वापर केला जातो.http://Ice Stupas To Education Reforms: The ‘Fast’ Evolution Of Sonam Wangchuk 23 hours ago NDTV

ही कल्पना सुचली कशी?

लडाखमध्ये हिवाळ्यात तापमान उणे 20 ते 30 अंश सेल्सिअसपर्यंत घसरते. त्या काळात डोंगरांमधून वाहणारे पाणी थेट नद्यांमध्ये वाहून जाते. मात्र, मार्च आणि एप्रिल महिन्यात जेव्हा शेतकऱ्यांना पाण्याची सर्वाधिक गरज असते, तेव्हा हिमनद्या अजून वितळायला सुरुवात झालेली नसते. त्यामुळे शेतीसाठी पाणी मिळत नाही.Ice Stupa Sonam Wangchuk

सोनम वांगचुक यांनी ही समस्या जवळून पाहिली. त्यांनी विचार केला की, हिवाळ्यात वाहून जाणारे पाणी जर त्याच भागात बर्फाच्या स्वरूपात साठवता आले, तर उन्हाळ्यात त्याचा उपयोग करता येईल. याच विचारातून 2014 मध्ये Ice Stupa प्रकल्पाचा जन्म झाला.

Ice Stupa कसे तयार केले जाते?

या तंत्रज्ञानाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यासाठी वीज किंवा महागडी यंत्रणा लागत नाही.Ice Stupa Sonam Wangchuk

डोंगरावरील झऱ्यांमधील पाणी पाइपद्वारे खाली आणले जाते. उंचीतील फरकामुळे तयार होणाऱ्या नैसर्गिक दाबामुळे पाणी हवेत फवाऱ्यासारखे उडते. लडाखच्या कडाक्याच्या थंडीत हे पाणी क्षणात गोठते आणि हळूहळू बर्फाचा मोठा शंकू तयार होतो.

हा आकार बौद्ध स्तूपासारखा दिसत असल्याने त्याला Ice Stupa असे नाव देण्यात आले.

शंकूच्या आकारामागचे विज्ञान

हा शंकू केवळ आकर्षक दिसण्यासाठी तयार केला जात नाही. त्यामागे शास्त्रीय कारण आहे.https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.ceew.in/sustainable-agriculture-initiatives/ice-stupa-artificial-glaciers&ved=2ahUKEwjs1JK_3t2VAxX3VWwGHV5LBygQFnoECDkQAQ&usg=AOvVaw22mq1p3mxla9iT_nDdzsKZ

शंकूच्या आकारामुळे सूर्यप्रकाशाचा परिणाम कमी होतो आणि बर्फ वितळण्याचा वेग कमी होतो. त्यामुळे हा बर्फ उशिरापर्यंत टिकतो. उन्हाळा सुरू झाल्यानंतरही अनेक आठवडे त्यातून पाणी मिळत राहते.

याच कारणामुळे Ice Stupa ही कल्पना इतकी यशस्वी ठरली आहे.

लडाखमधील शेतकऱ्यांसाठी ठरला वरदान

पूर्वी मार्च आणि एप्रिल महिन्यात अनेक शेतांमध्ये पाणी उपलब्ध नसल्यामुळे पेरणी उशिरा व्हायची. काही ठिकाणी शेतीच करणे शक्य होत नव्हते.Ice Stupa Sonam Wangchuk

मात्र Ice Stupa उभारल्यानंतर वितळणाऱ्या बर्फातून मिळणाऱ्या पाण्यामुळे अनेक गावांमध्ये शेती वेळेवर सुरू होऊ लागली. फळबागा आणि भाजीपाला लागवडीलाही फायदा झाला. स्थानिक लोकांच्या मते, या तंत्रज्ञानामुळे पाण्यावरील ताण काही प्रमाणात कमी झाला आहे.

हवामान बदलाच्या काळात Ice Stupa का महत्त्वाचे?

जागतिक तापमान सातत्याने वाढत आहे. हिमालयातील हिमनद्या वेगाने वितळत असल्याचे अनेक संशोधन अहवाल सांगतात. भविष्यात याचा परिणाम भारतासह संपूर्ण दक्षिण आशियातील पाणीपुरवठ्यावर होऊ शकतो.

अशा परिस्थितीत Ice Stupa सारखे स्थानिक उपाय महत्त्वाचे ठरतात. हे तंत्रज्ञान नैसर्गिक संसाधनांचा वापर करून कमी खर्चात पाणी साठवण्याचा मार्ग उपलब्ध करून देते.

जगभरातून मिळाली दखल

सोनम वांगचुक यांच्या या उपक्रमाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठी प्रसिद्धी मिळाली आहे. अनेक विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि पर्यावरण क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी या तंत्रज्ञानाचा अभ्यास सुरू केला आहे.Ice Stupa Sonam Wangchuk

स्वित्झर्लंड, अमेरिका, कॅनडा आणि मध्य आशियातील काही भागांमध्येही अशा प्रकारचे प्रयोग करण्याबाबत प्रयत्न सुरू आहेत.

Ice Stupa प्रत्येक ठिकाणी उपयोगी ठरेल का?

याचे उत्तर ‘नाही’ असे आहे.Udta Maharashtra news platform Maharashtra

हे तंत्रज्ञान फक्त अत्यंत थंड हवामान असलेल्या भागांमध्येच प्रभावी ठरते. त्यासाठी दीर्घकाळ गोठणारे तापमान, नैसर्गिक उतार आणि हिवाळ्यात उपलब्ध पाण्याचा स्रोत आवश्यक असतो.Ice Stupa Sonam Wangchuk

म्हणूनच महाराष्ट्र, राजस्थान किंवा दक्षिण भारतातील उष्ण भागांमध्ये Ice Stupa तयार करणे शक्य नाही.

भारतासाठी काय शिकण्यासारखे?

Ice Stupa प्रत्येक राज्यात उभारता येणार नसला, तरी त्यामागील विचार संपूर्ण देशासाठी महत्त्वाचा आहे.

जेव्हा पाणी उपलब्ध असते तेव्हा ते साठवणे आणि गरज पडेल तेव्हा वापरणे, हेच जलव्यवस्थापनाचे मूलभूत तत्त्व आहे. पावसाचे पाणी साठवणे, जलसंधारण, तलाव पुनरुज्जीवन आणि भूजल पुनर्भरण यांसारख्या उपायांसोबत Ice Stupa सारख्या स्थानिक संकल्पनाही भविष्यात उपयुक्त ठरू शकतात.

भविष्यातील शक्यता

तज्ज्ञांच्या मते, हवामान बदलाचा वेग पाहता अशा नाविन्यपूर्ण आणि स्थानिक गरजांवर आधारित उपायांची आवश्यकता अधिक वाढणार आहे.

Ice Stupa हे तंत्रज्ञान हिमालयीन भागातील जलसंधारणासाठी एक प्रभावी मॉडेल बनू शकते. यामुळे शेती, पर्यावरण संरक्षण आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही मदत होण्याची शक्यता आहे.

बर्फत माणसाला पाणी पाजणारा माणूस

सोनम वांगचुक यांचे Ice Stupa हे केवळ बर्फाचे शिल्प नाही, तर विज्ञान, पर्यावरण आणि स्थानिक गरजा यांचा सुंदर संगम आहे. पाणीटंचाईसारख्या गंभीर समस्येवर स्थानिक पातळीवर उपाय शोधण्याचा हा एक प्रेरणादायी प्रयत्न आहे.

म्हणूनच ही संकल्पना सुंदर असून यामुळे शेतकऱ्यांपासून सामान्यांपर्यंत त्याचा फायदा होणार आहे. Ice Stupa हा सर्व समस्यांवरील जादुई उपाय नाही. तो विशिष्ट भौगोलिक आणि हवामानाच्या परिस्थितीत प्रभावी ठरतो. मात्र, त्यामागील विचार – “निसर्गाशी संघर्ष न करता त्याच्यासोबत काम करणे” – हा जगभरातील जलव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचा संदेश देतो. हवामान बदलाच्या वाढत्या संकटात अशा नवकल्पनाच भविष्यातील पिढ्यांसाठी पाण्याची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यास मदत करू शकतात.