DIKSHA App मध्ये AI आधारित Ask DIKSHA, Smart Video Search, Read Aloud आणि Personalized Learning सारख्या नवीन सुविधा सुरू. विद्यार्थी, शिक्षक आणि पालकांसाठी डिजिटल शिक्षणाचा नवा अनुभव जाणून घ्या.
भारतातील शिक्षण व्यवस्थेला डिजिटल स्वरूप देण्यासाठी केंद्र सरकारने सुरू केलेला DIKSHA (Digital Infrastructure for Knowledge Sharing) हा प्लॅटफॉर्म आज देशातील कोट्यवधी विद्यार्थी, शिक्षक आणि पालकांसाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. आता या प्लॅटफॉर्ममध्ये Artificial Intelligence (AI) आधारित नवीन सुविधा समाविष्ट करण्यात आल्या असून, त्यामुळे शिक्षण अधिक वैयक्तिक, संवादात्मक आणि परिणामकारक होणार आहे.
राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद (NCERT), शिक्षण मंत्रालय आणि विविध राज्य शिक्षण विभाग यांच्या सहकार्याने विकसित करण्यात आलेल्या DIKSHA प्लॅटफॉर्मवर आधीपासून ई-पुस्तके, व्हिडिओ, सराव चाचण्या, शिक्षक प्रशिक्षण आणि डिजिटल अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. मात्र आता AI च्या मदतीने हा प्लॅटफॉर्म केवळ डिजिटल लायब्ररी न राहता विद्यार्थ्यांचा “डिजिटल शिक्षक” बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.
DIKSHA App म्हणजे काय?
DIKSHA हा भारत सरकारचा अधिकृत डिजिटल शिक्षण प्लॅटफॉर्म आहे. 2017 मध्ये सुरू झालेल्या या उपक्रमाचा उद्देश देशातील प्रत्येक विद्यार्थ्याला, शिक्षकाला आणि पालकाला दर्जेदार शैक्षणिक साहित्य सहज उपलब्ध करून देणे हा आहे.
या अॅपवर विद्यार्थ्यांना इयत्ता 1 ते 12 पर्यंतच्या अभ्यासक्रमाशी संबंधित पुस्तके, व्हिडिओ, प्रश्नसंच, ऑडिओ, कार्यपत्रिका आणि इतर अनेक शैक्षणिक साधने मोफत उपलब्ध आहेत. कोविड-19 काळात या अॅपचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आणि आजही लाखो विद्यार्थी नियमितपणे DIKSHA चा उपयोग करत आहेत.
AI मुळे DIKSHA मध्ये काय बदल झाले?
कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) म्हणजे संगणकाला मानवी बुद्धीप्रमाणे विचार करण्याची आणि प्रश्न समजून उत्तर देण्याची क्षमता देणारे तंत्रज्ञान. DIKSHA मध्ये AI चा समावेश झाल्यामुळे विद्यार्थ्यांना अभ्यास अधिक सोपा आणि समजण्यास सुलभ होणार आहे.
1. Ask DIKSHA – AI Learning Assistant
या नवीन सुविधेमुळे विद्यार्थी नैसर्गिक भाषेत प्रश्न विचारू शकतात.DIKSHA App
उदाहरणार्थ,
- भारताचे संविधान कोणी लिहिले?
- पायथागोरसचा सिद्धांत समजावून सांगा.
- प्रकाशसंश्लेषण म्हणजे काय?
- मराठी व्याकरणातील विभक्ती किती?
AI काही सेकंदांत सोप्या भाषेत उत्तर देतो. फक्त उत्तरच नाही, तर संबंधित व्हिडिओ, पुस्तकातील धडा आणि अतिरिक्त अभ्याससाहित्यही सुचवतो.
यामुळे विद्यार्थ्यांना वेगवेगळ्या वेबसाइटवर माहिती शोधण्याची गरज राहत नाही.
2. Smart Video Search
पूर्वी एखादा विषय शोधण्यासाठी अनेक व्हिडिओ पाहावे लागत होते.
आता DIKSHA App AI विद्यार्थ्याने लिहिलेला प्रश्न समजून योग्य व्हिडिओ निवडतो.
उदाहरणार्थ,
“न्यूटनचा दुसरा नियम”
असे शोधल्यास AI थेट त्या विषयाशी संबंधित व्हिडिओ दाखवतो.
काही प्रकरणांमध्ये व्हिडिओतील नेमक्या भागावरही AI घेऊन जातो.
3. Read Aloud सुविधा
अनेक विद्यार्थ्यांना मोठा मजकूर वाचणे कठीण जाते.
AI आधारित Read Aloud फीचर पुस्तकातील मजकूर मोठ्याने वाचून दाखवते.
यामुळे,
- लहान विद्यार्थ्यांना फायदा
- दृष्टिदोष असलेल्या विद्यार्थ्यांना मदत
- वाचनात अडचण असणाऱ्या विद्यार्थ्यांना सहाय्य
- उच्चार सुधारण्यास मदतhttps://udtamaharashtra.com/
DIKSHA App सुविधा विशेषतः समावेशक शिक्षणासाठी महत्त्वाची मानली जाते.
4. Personalized Learning
प्रत्येक विद्यार्थी सारखाच शिकत नाही.
कोणाला गणित अवघड वाटते.
कोणाला विज्ञान.
कोणाला इंग्रजी.
AI विद्यार्थ्याच्या अभ्यासाचे विश्लेषण करून त्याच्या कमकुवत विषयांवर अधिक सराव सुचवतो.
यामुळे प्रत्येक विद्यार्थ्याला स्वतःच्या गतीने शिकण्याची संधी मिळते.
शिक्षकांसाठी AI कसे उपयुक्त?
AI केवळ DIKSHA App विद्यार्थ्यांसाठी नाही तर शिक्षकांसाठीही मोठी मदत ठरत आहे.
शिक्षकांना
- Lesson Plan तयार करणे
- डिजिटल सामग्री शोधणे
- योग्य व्हिडिओ निवडणे
- विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे विश्लेषण
- AI आधारित प्रशिक्षण
यामध्ये मदत मिळणार आहे.
यामुळे शिक्षकांचा वेळ वाचेल आणि अध्यापन अधिक परिणामकारक होईल.
पालकांनाही होणार फायदा
अनेक पालकांना मुलांच्या अभ्यासात मदत करायची असते.
परंतु प्रत्येक विषयाची माहिती असतेच असे नाही.
AI मुळे पालकांनाही अभ्यास समजून घेणे सोपे होईल.DIKSHA App
मुलांनी कोणता धडा शिकला आहे, पुढे काय शिकायचे आहे, कोणत्या विषयात अडचण आहे याची माहिती सहज मिळू शकते.
ग्रामीण भागासाठी मोठे पाऊल
भारतामध्ये अजूनही अनेक गावांमध्ये इंटरनेटची समस्या आहे.
DIKSHA ची ऑफलाइन सुविधा या विद्यार्थ्यांसाठी मोठा आधार आहे.
विद्यार्थी
- पुस्तके डाउनलोड करू शकतात.
- व्हिडिओ सेव्ह करू शकतात.
- इंटरनेटशिवाय अभ्यास करू शकतात.DIKSHA App
AI सुविधाही हळूहळू अधिक सक्षम होत असल्याने ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनाही आधुनिक शिक्षणाचा लाभ मिळणार आहे.
अनेक भारतीय भाषांमध्ये उपलब्ध
DIKSHA ची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे भारतीय भाषांना दिलेले प्राधान्य.
मराठी, हिंदी, इंग्रजी, तमिळ, तेलुगू, गुजराती, कन्नड, बंगाली, पंजाबी अशा अनेक भाषांमध्ये शैक्षणिक साहित्य उपलब्ध आहे.
यामुळे विद्यार्थी मातृभाषेत शिक्षण घेऊ शकतात.
AI शिक्षणाचे भविष्य बदलणार
आज जगभरात शिक्षण क्षेत्रात AI चा वापर वेगाने वाढत आहे.
विदेशातील अनेक शाळांमध्ये AI Tutor वापरले जात आहेत.
भारतानेही DIKSHA मध्ये AI समाविष्ट करून या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, AI शिक्षकांची जागा घेणार नाही, तर शिक्षकांचा सक्षम सहकारी म्हणून काम करेल.
शिक्षकांचे मार्गदर्शन आणि AI ची बुद्धिमत्ता यांचा योग्य समन्वय विद्यार्थ्यांसाठी अधिक प्रभावी शिक्षण निर्माण करू शकतो.
विद्यार्थ्यांनी AI वापरताना काय काळजी घ्यावी?
AI उपयोगी असला तरी त्याचा योग्य वापर करणे आवश्यक आहे.
विद्यार्थ्यांनी
- AI कडून मिळालेली माहिती पडताळून पाहावी.
- केवळ AI वर अवलंबून राहू नये.
- स्वतः वाचन आणि लेखनाची सवय कायम ठेवावी.
- शिक्षकांचे मार्गदर्शन घेणे सुरू ठेवावे.
- AI ला अभ्यासातील सहाय्यक म्हणून वापरावे.
डिजिटल भारताच्या दिशेने आणखी एक पाऊल
राष्ट्रीय शिक्षण धोरण (NEP 2020) मध्ये डिजिटल शिक्षणाला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे.
DIKSHA मधील AI सुविधा या धोरणाशी सुसंगत आहेत.
यामुळे
- डिजिटल शिक्षणाचा प्रसार
- गुणवत्तापूर्ण शिक्षण
- वैयक्तिक शिक्षण
- शिक्षकांचे कौशल्यविकास
- ग्रामीण-शहरी शिक्षणातील दरी कमी करण्यास मदत होईल.
निष्कर्ष
DIKSHA App मध्ये AI चा समावेश हा भारतीय शिक्षण व्यवस्थेसाठी महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे. Ask DIKSHA, Smart Video Search, Read Aloud, Personalized Learning आणि शिक्षकांसाठी AI आधारित सहाय्य यामुळे शिक्षण अधिक स्मार्ट, सुलभ आणि परिणामकारक होणार आहे.
तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर केल्यास प्रत्येक विद्यार्थ्यापर्यंत दर्जेदार शिक्षण पोहोचवण्याचे भारताचे स्वप्न अधिक वेगाने पूर्ण होऊ शकते. भविष्यात AI आधारित शिक्षणाचा विस्तार आणखी वाढण्याची शक्यता असून, DIKSHA हा त्या परिवर्तनाचा केंद्रबिंदू ठरण्याची चिन्हे दिसत आहेत.
