MARATHI SCHOOL :शाळा आहे, पण मुलं कुठे गेली? महाराष्ट्रातील गावांची बदलती शिक्षणकहाणी”

MARATHI SCHOOL महाराष्ट्रातील शाळा बंद का पडत आहेत? कारण फक्त विद्यार्थी कमी होणे नाही, या बदलामागे अनेक मोठी कारणं आहेत

एका गावात सकाळची वेळ आहे. शाळेची घंटा वाजते, पण मैदानात पूर्वीसारखी मुलांची गर्दी दिसत नाही. वर्गात काही बाकं रिकामी आहेत. एखाद्या वर्गात दहा विद्यार्थी, तर दुसऱ्या वर्गात त्याहूनही कमी.कधीकाळी ज्या शाळेच्या परिसरात मुलांचा आवाज, प्रार्थना आणि खेळण्याचा गोंधळ ऐकू यायचा, तिथे आता शांतता जाणवते.MARATHI SCHOOL

हा फक्त एका गावाचा प्रश्न नाही. महाराष्ट्रातील अनेक ग्रामीण आणि दुर्गम भागांमध्ये शाळांमधील विद्यार्थीसंख्या कमी होण्याचा प्रश्न गेल्या काही वर्षांत अधिक चर्चेत आला आहे.

पण प्रश्न असा आहे की, मुलं शाळेत येणं कमी का झालं?

फक्त “पालकांना इंग्रजी माध्यम हवं आहे” किंवा “सरकारी शाळांमध्ये विद्यार्थी नाहीत” असं म्हणणं या प्रश्नाचं पूर्ण उत्तर होऊ शकत नाही. यामागे गावांचं बदलतं सामाजिक चित्र, स्थलांतर, पालकांच्या अपेक्षा, शाळांमधील सुविधा, शिक्षकांची उपलब्धता आणि शिक्षणाबद्दल बदललेली मानसिकता अशी अनेक कारणं आहेत.

आधी एक गैरसमज दूर करूया

महाराष्ट्रात कमी विद्यार्थी असलेल्या सर्व शाळा सरकार बंद करत आहे, असं चित्र सरसकट मांडणं अचूक ठरणार नाही.

जुलै 2025 मध्ये राज्य सरकारने विधान परिषदेत स्पष्ट केलं होतं की कमी विद्यार्थीसंख्येमुळे शाळा बंद केली जाणार नाही. त्यावेळी राज्यात सुमारे 1.8 लाख शाळा असून त्यापैकी जवळपास 18 हजार शाळांमध्ये 20 पेक्षा कमी विद्यार्थी असल्याची माहिती देण्यात आली होती. सरकारने अशा शाळांमध्ये शिक्षण सुरू ठेवण्याची भूमिका मांडली होती.MARATHI SCHOOL

डिसेंबर 2025 मध्येही सरकारने पुन्हा स्पष्ट केलं की कमी विद्यार्थीसंख्येमुळे शाळा बंद केली जाणार नाही. मात्र त्याच चर्चेत शिक्षकांच्या रिक्त पदांचा आणि ग्रामीण भागातील शिक्षक उपलब्धतेचा प्रश्नही समोर आला.

म्हणजेच प्रश्न “शाळा बंद करण्याचा” नसून शाळांमध्ये विद्यार्थी का कमी होत आहेत आणि त्या शाळा अधिक सक्षम कशा करायच्या? हा आहे.MARATHI SCHOOL

पहिलं कारण – गावातून होणारं स्थलांतर

महाराष्ट्रातील अनेक ग्रामीण भागांमध्ये कुटुंबं रोजगारासाठी शहरांकडे जातात.

आई-वडील शहरात नोकरीला गेले की मुलांचं शिक्षणही त्यांच्यासोबत शहरात हलतं.गावात शाळा असते, पण मुलं राहत नाहीत.

याचा परिणाम थेट शाळेच्या पटसंख्येवर होतो.विशेषतः रोजगाराच्या संधी कमी असलेल्या भागांमध्ये ही समस्या अधिक जाणवते. एखादं कुटुंब पुणे, मुंबई, नाशिक, ठाणे किंवा इतर शहरात स्थलांतरित झालं की मुलाची शाळाही बदलते.

हळूहळू गावातील शाळेत विद्यार्थी कमी होतात.MARATHI SCHOOL

म्हणून कधी कधी रिकामी होत चाललेली शाळा ही केवळ शिक्षण व्यवस्थेची समस्या नसते; ती गावातून कमी होत चाललेल्या लोकसंख्येचीही खूण असते.MARATHI SCHOOL

दुसरं कारण – इंग्रजी माध्यमाचं शाळांचे वाढलेले लोंढे

आज अनेक पालकांना वाटतं की मुलाने चांगलं शिक्षण घ्यायचं असेल तर इंग्रजी माध्यम आवश्यक आहे.

यामागे त्यांची मानसिकता चुकीची आहे असं म्हणता येणार नाही.MARATHI SCHOOL

पालकांना आपल्या मुलाने पुढे जावं, चांगल्या नोकरीच्या संधी मिळाव्यात आणि मोठ्या जगाशी स्पर्धा करता यावी, असं वाटतं.

त्यामुळे अनेक पालक आर्थिक परिस्थिती कठीण असतानाही खासगी इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेकडे वळतात.

इथे सरकारी किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या शाळांसमोर मोठं आव्हान उभं राहतं.

मात्र याचा अर्थ सरकारी शाळांमध्ये शिक्षण चांगलं नाही असा सरसकट निष्कर्ष काढणं MARATHI SCHOOLयोग्य नाही. अनेक सरकारी शाळांमध्ये चांगले शिक्षक, उपक्रमशील मुख्याध्यापक आणि उत्तम निकाल देणारे विद्यार्थी आहेत.

समस्या अशी आहे की अशा चांगल्या उदाहरणांची माहिती प्रत्येक पालकापर्यंत पोहोचत नाही.

तिसरं कारण – शिक्षकांची कमतरता

शाळा म्हणजे फक्त इमारत नाही.शाळा म्हणजे शिक्षक.एखाद्या शाळेत विद्यार्थी कमी असतील आणि शिक्षकही अपुरे असतील, तर पालकांच्या मनात प्रश्न निर्माण होणं साहजिक आहे.

2024-25 च्या उपलब्ध आकडेवारीवर आधारित अहवालात महाराष्ट्रात 8,152 single-teacher schools असल्याचं नमूद करण्यात आलं होतं आणि या शाळांमध्ये 1.5 लाखांहून अधिक विद्यार्थी शिकत असल्याचं सांगण्यात आलं. त्याच अहवालात 9वी-10वीतील dropout rate मध्येही वाढ झाल्याचं नमूद करण्यात आलं.MARATHI SCHOOL

एका शिक्षकाने अनेक वर्ग, अनेक विषय आणि प्रशासनिक कामं सांभाळायची असतील, तर त्याच्यावरही ताण येतो.

मग प्रश्न फक्त शिक्षकाच्या क्षमतेचा नसतो.

व्यवस्थेने त्याला किती साधनं दिली आहेत, हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा असतो.

चौथं कारण – शाळा जवळ असणं पुरेसं नाही

गावात शाळा आहे, पण पुढचं शिक्षण कुठे? ही समस्या अनेक ठिकाणी दिसते.

प्राथमिक शाळा गावात असते; पण माध्यमिक किंवा उच्च माध्यमिक शिक्षणासाठी मुलांना दुसऱ्या गावात जावं लागतं.

वाहतुकीची व्यवस्था चांगली नसेल तर पालकांसाठी हा मोठा प्रश्न बनतो.

विशेषतः मुलींच्या शिक्षणावर याचा परिणाम होऊ शकतो.

2024-25 च्या आकडेवारीवरील अहवालात महाराष्ट्रात माध्यमिक स्तरावर dropout वाढल्याचं आणि जवळची शाळा उपलब्ध नसणे, विशेषतः ग्रामीण भागात, हे आव्हान असल्याचं नमूद करण्यात आलं होतं.

म्हणून फक्त “शाळा आहे” एवढ्यावर शिक्षणाची उपलब्धता मोजता येणार नाही.https://udtamaharashtra.com/

शाळा किती दूर आहे, तिथे शिक्षक आहेत का, सुरक्षित प्रवास आहे का आणि पुढील शिक्षणाची सलग व्यवस्था आहे का—हेही महत्त्वाचं आहे.

पाचवं कारण – पालकांची बदललेली अपेक्षा

आजचे पालक पूर्वीपेक्षा अधिक जागरूक आहेत.त्यांना फक्त मुलाने शाळेत जावं असं वाटत नाही.

त्यांना इंग्रजी बोलता यावं, संगणक शिकावा, डिजिटल कौशल्यं मिळावीत, स्पर्धा परीक्षांची तयारी व्हावी, व्यक्तिमत्त्व विकास व्हावा, अशा अनेक अपेक्षा आहेत.MARATHI SCHOOL

जर एखाद्या शाळेत या गोष्टी दिसत नसतील, तर पालक पर्याय शोधतात.

म्हणून सरकारी शाळांनीही काळानुसार बदलणं गरजेचं आहे.

फक्त जुन्या पद्धतीने शिकवून आजच्या पालकांचा विश्वास जिंकणं कठीण आहे.

पण इथे सरकारची जबाबदारीही मोठी आहे

शाळेची पटसंख्या कमी झाली म्हणून प्रश्न संपत नाही.

उलट तिथून सरकारची जबाबदारी सुरू होते.https://www.instagram.com/reel/DRg3M7KgGuG/?hl=en

कमी विद्यार्थी असलेल्या शाळेला “ही शाळा टिकणार नाही” असं म्हणण्याऐवजी विचारायला हवं—

या गावात विद्यार्थी कमी का आहेत?MARATHI SCHOOL

पालक मुलांना दुसरीकडे का पाठवत आहेत?

शाळेतील सुविधा कशा आहेत?

शिक्षक पुरेसे आहेत का?

शाळेत डिजिटल शिक्षणाची साधनं आहेत का?

मुलांना खेळ, प्रयोगशाळा, वाचनालय आणि इतर उपक्रम मिळतात का?

या प्रश्नांची उत्तरं शोधली तरच उपाय सापडतील.

शाळा म्हणजे फक्त शिक्षणाची जागा नाही

ग्रामीण महाराष्ट्रात शाळेचं महत्त्व शहरापेक्षा वेगळं आहे.

शाळा म्हणजे गावाच्या सामाजिक आयुष्याचा एक भाग असते.

शाळेच्या मैदानावर मुलं खेळतात.

तिथे पालक सभा होतात.

स्वातंत्र्यदिन, प्रजासत्ताक दिन, सांस्कृतिक कार्यक्रम होतात.

गावातील अनेक पिढ्यांच्या आठवणी त्या शाळेशी जोडलेल्या असतात.

म्हणून एखादी शाळा कायमची ओस पडणं म्हणजे केवळ एक इमारत रिकामी होणं नाही.

गावाच्या भविष्यातील एका महत्त्वाच्या जागेचं रिकामं होणं आहे.

मग उपाय काय?

यासाठी सरकार, शिक्षक, पालक आणि गावकऱ्यांनी एकत्र काम करणं गरजेचं आहे.

कमी विद्यार्थी असलेल्या शाळांमध्ये बहुवर्गीय अध्यापन अधिक सक्षम करता येईल. शिक्षकांची उपलब्धता सुधारता येईल. डिजिटल साधनांचा वापर करता येईल. स्थानिक पातळीवर वाचनालय, क्रीडा, विज्ञान आणि कौशल्याधारित उपक्रम सुरू करता येतील.

सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे पालकांचा विश्वास परत मिळवावा लागेल.

शाळा चांगली असेल, शिक्षक उपलब्ध असतील, मुलांना सुरक्षित वातावरण मिळेल आणि शिक्षणाचा दर्जा दिसून येईल, तर पालकांचा कल बदलू शकतो.

शेवटी प्रश्न शाळा बंद होण्याचा नाही…

महाराष्ट्रातील शाळांबद्दल चर्चा करताना आपण अनेकदा एकच प्रश्न विचारतो—

“शाळा बंद का पडत आहेत?”

पण कदाचित प्रश्न असा असायला हवा—

“आपल्या गावातील शाळा पुन्हा मुलांनी भरलेली कशी होईल?”

कारण शाळा बंद करणं हा सर्वात सोपा उपाय असू शकतो; पण शाळा पुन्हा जिवंत करणं हे खऱ्या अर्थाने शिक्षणव्यवस्थेचं यश ठरेल.

आज एखाद्या गावात दहा विद्यार्थी असतील, उद्या कदाचित वीस होतील. आज गावातून कुटुंबं शहरात जात असतील, उद्या गावातच रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

म्हणून कमी पटसंख्या पाहून शाळेचं भविष्य ठरवण्याआधी त्या गावाचं भविष्य पाहणं गरजेचं आहे.

कारण शाळा ही फक्त मुलांना शिकवणारी इमारत नाही. शाळा म्हणजे गावाच्या उद्याची पहिली पायरी आहे.

आणि ही पायरी कमकुवत झाली, तर त्याचा परिणाम फक्त एका पिढीवर नाही, तर संपूर्ण गावाच्या भविष्यात दिसू शकतो.